Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi: Şartları ve İptali

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bir tarafın (bakım borçlusu) diğer tarafa (bakım alacaklısı) ölünceye dek bakıp gözetme borcu altına girdiği, buna karşılık diğer tarafın da bir malvarlığını veya bir taşınmazın mülkiyetini devretmeyi taahhüt ettiği sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu kapsamında düzenlenen bu sözleşme, noter huzurunda resmi şekilde yapılmak zorundadır. Genellikle yaşlılık döneminde güvence arayan kişiler tarafından tercih edilse de, mirasçılardan mal kaçırma (muris muvazaası) iddialarıyla en çok dava konusu olan hukuki işlemlerden biridir.

I. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Nedir? (TBK 611)

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusunun bakım alacaklısına ölünceye kadar bakıp gözetme borcu altına girdiği, buna karşılık bakım alacaklısının da bir malvarlığını veya malvarlığı değerini borçluya devretme borcunu üstlendiği, tam iki tarafa borç yükleyen (ivazlı) bir sözleşmedir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 611. maddesi bu ilişkiyi net bir şekilde tanımlamaktadır. Bu sözleşme türü, doğası gereği hem bir “bakım” edimini hem de bir “devir” edimini içermektedir. Halk arasında bakım sözleşmesi olarak da bilinmektedir.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesinin iki türü vardır. Borçlar hukuku sözleşmesi ya da miras hukuku sözleşmesi olarak yapılabilmektedir. Eğer ki bakım alacaklısı malı hayattayken bakım borçlusuna devrediyorsa bu durumda Borçlar Hukuku temelli bir sözleşme vardır. Fakat bakım alacaklısı tarafından ölüme bağlı bir tasarrufla malı devredecekse miras hukuku sözleşmesi olacaktır.

A. Bakım Alacaklısı ve Borçlusunun Konumu

• Bakım Alacaklısı: Ölünceye kadar bakılıp gözetilmeyi talep etme hakkına sahip olan kişidir. Alacaklının sözleşme kurulduğu esnada mutlaka özel bir bakıma muhtaç, yaşlı veya hasta olması gerekmemektedir. Yargıtay kararlarına göre, sağlıklı bir birey de geleceğini güvence altına almak amacıyla bu sözleşmeyi yapabilmektedir. Özel bakım ihtiyacının sözleşmeden çok sonra ortaya çıkması, akdin geçerliliğini etkilememektedir.
• Bakım Borçlusu: Alacaklının hayatı boyunca ona bakma yükümlülüğünü üstlenen kişidir. Borçlunun edimi “sürekli edim” niteliğindedir. Yani her gün ve her an devam eden bir yükümlülüktür.

B. Sözleşmenin Temel Unsurları

TBK 611 uyarınca bir ölünceye kadar bakma akdinin varlığı için şu üç temel unsurun bir arada bulunması gerekmektedir;

• Süre (Ömür Boyunca Sürme) Unsuru: Bakım borçlusunun yükümlülüğü, bakım alacaklısının yaşam süresine sıkı sıkıya bağlıdır. Sözleşmede bakım süresi; “3 yıl”, “5 yıl” veya “belirli bir tarih” olarak sınırlandırılamamaktadır. Borcun sona ermesi ancak alacaklının ölümü ile mümkündür.
• Bakım ve Gözetim Unsuru: Bakım borçlusu, alacaklıyı sadece maddi olarak desteklemekle kalmamaktadır. Aynı zamanda ona manevi bir gözetim de sağlamaktadır. Bu edim; barınma, beslenme, giyim gibi temel ihtiyaçların yanı sıra sevgi ve şefkat gösterilmesini de kapsamaktadır.
• Malvarlığı Devri Unsuru: Bakım alacaklısı, bakım hizmetinin karşılığı olarak bir taşınmazını, taşınır bir malını, bir miktar parasını veya bir alacağını borçluya devretmeyi taahhüt etmektedir. Bu devir, sözleşme kurulduğunda (sağlararası) yapılabilmektedir. Mlüme bağlı bir tasarruf (mirasçı atama veya belirli mal vasiyeti) şeklinde de yapılabilmektedir.

C. Üçüncü Kişi Yararına Sözleşme

Bu sözleşme türü, üçüncü kişi yararına da yapılabilmektedir. Bu durumda, sözleşmenin tarafları anlaşarak, bakım hizmetinin alacaklıya değil, onun belirlediği üçüncü bir kişiye (örneğin eşine veya engelli bir çocuğuna) verilmesini kararlaştırabilirler.

II. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Nasıl Yapılır? Şartları ve Geçerlilik Koşulları

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, kanun koyucu tarafından çok sıkı şekil şartlarına bağlanmıştır. Türk Borçlar Kanunu’nun 612. maddesine göre; bu sözleşme mirasçı atanmasını içermese dahi, miras sözleşmesi şeklinde yapılmak zorundadır. Hem borçlar hukuku temelli hem de miras hukuku temelli tüm ölünceye kadar bakma sözleşmeleri aynı resmi şarta tabidir.

A. Resmi Şekil Şartı ve Yetkili Makamlar

Sözleşmenin hukuken hüküm doğurabilmesi için “resmi memur” huzurunda düzenlenmesi şarttır. Kanun (TMK 532), bu konuda şu makamları yetkili kılmıştır:

• Noterler: Uygulamada en çok tercih edilen mercidir.
• Sulh Hakimleri: Resmi vasiyetname düzenleme yetkisine sahip oldukları için bu sözleşmeyi de yapabilirler.
• Tapu Sicil Memurları: Taşınmaz devrini içeren sözleşmelerde doğrudan yetkilidirler.

İstisna: Eğer sözleşme, devlet tarafından tanınmış ve yetkili makamlarca onaylanmış bir bakım kurumu (huzurevi vb.) ile yapılıyorsa, “adi yazılı şekil” (notere gitmeden, tarafların kendi aralarında imzaladığı metin) geçerlilik için yeterlidir.

B. Ölünceye Kadar Bakma Akdinin Kurulması

Miras sözleşmesi usulüne göre yapılan bu işlem, birbirini takip eden sıkı adımlardan oluşmaktadır.

1. Aynı Anda Hazır Bulunma: Taraflar (bakım borçlusu ve alacaklısı), resmi memurun önünde aynı anda hazır bulunarak iradelerini beyan etmelidir.
2. Metnin Hazırlanması: Memur, tarafların isteklerini yazıya dökmektedir.. Bu metin, taraflarca okunmakta ve iradelerine uygun olup olmadığı kontrol edilmektedir.
3. İmza ve Şahit Beyanı: Sözleşme metni, taraflar ve en az iki tanık huzurunda imzalanmaktadır. Taraflar, metni okuduklarını ve beyanlarına uygun olduğunu tanıklara beyan ederler.
4. Tanıkların Onayı: Tanıklar da tarafların bu beyanı kendi huzurlarında yaptıklarını ve tarafların işlem yapma ehliyetine sahip göründüklerini imza ile onaylarlar.

C. Kimler Tanık veya Memur Olamaz? (Yasaklı Kişiler)

Sözleşmenin tarafsızlığını ve güvenliğini korumak adına, aşağıdaki kişilerin sözleşmeye memur veya tanık olarak katılması yasaktır:

• Fiil ehliyeti olmayanlar: Küçükler, kısıtlılar ve ayırt etme gücü olmayanlar.
• Kamu hizmetinden yasaklılar: Ceza mahkemesi kararıyla bu hakkı elinden alınanlar.
• Okur-yazar olmayanlar.
• Yakın Akrabalar: Tarafların eşleri, üstsoy (anne, baba, büyükanne vb.) ve altsoy (çocuklar, torunlar vb.) hısımları, kardeşleri ve bu kişilerin eşleri tanıklık yapamamaktadır.

D. Şekle Aykırılığın Sonucu

Eğer ölünceye kadar bakma sözleşmesi yukarıda sayılan şekil şartlarına uyulmadan kurulmuşsa, sözleşme “kesin hükümsüz” sayılmaktadır. Bu durumda, geçersiz sözleşmeye dayanarak verilen tapu veya malların iadesi için dava açılabilmektedir.

Kritik Bilgi: Sözleşmenin konusu ister bir taşınır mal (nakit para, araç vb.) ister bir taşınmaz (ev, arsa vb.) olsun, şekil şartı değişmemektedir. Mutlaka resmi (miras sözleşmesi) formunda yapılmalıdır.

III. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Tapu Devri Nasıl Yapılır?

Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde taşınmaz devri, sözleşmenin en kritik aşamalarından biridir. 28 Haziran 2022 tarihli ve 31880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7413 sayılı Torba Kanun ile Noterlik Kanunu’nda önemli değişiklikler yapılmıştır.

Tapu Sicil Müdürlüğü: Sözleşme noter tarafından düzenlense dahi, taşınmazın mülkiyetinin geçmesi için tapu siciline tescil gerekmektedir. Sözleşme içeriğine göre tapu devri hemen (sağlararası) yapılabileceği gibi, mülkiyetin geçişi alacaklının ölümüne de bırakılabilmektedir.

Noterlerin Yetkisi: Yeni düzenleme (m. 60 ve m. 61/A) uyarınca, taşınmaz satış ve devir işlemleri artık noterler tarafından da gerçekleştirilebilmektedir. Bu durum, taşınmaz devrini içeren ölünceye kadar bakma sözleşmelerinin noterlerde eksiksiz bir şekilde tamamlanmasına imkan tanımaktadır.

IV. Bakım Borçlusu Görevini Yapmazsa Ne Olur?

Sözleşmenin kurulmasıyla birlikte bakım alacaklısı, borçlunun “aile topluluğuna” katılmış sayılmakta ve bakım borçlusunun görevleri başlamaktadır. Bakım borçlusu görevlerini önemli şekilde yerine getirmezse bakım alacaklısının sözleşmeyi feshetme yetkisi vardır. Taraflardan her birine belirli şartlar altında sözleşmeyi önel (süre) vermeksizin feshetme yetkisi tanınmaktadır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 617’nci maddesinde; “Sözleşmeden doğan borçlara aykırı davranılması sebebiyle sözleşmenin devamı çekilmez hâle gelir veya başkaca önemli sebepler sözleşmenin devamını imkânsız hâle getirir ya da aşırı ölçüde güçleştirirse, taraflardan her biri sözleşmeyi önel vermeksizin feshedebilir. Sözleşme bu sebeplerden birine dayanılarak feshedildiği takdirde kusurlu taraf, aldığı şeyi geri verir ve kusursuz tarafa, bu yüzden uğradığı zarara karşılık uygun bir tazminat ödemekle yükümlü olur.” hükmüne yer verilmiştir.

Bakım alacaklısının sözleşmeyi süre vermeden feshedebilmesi için belirli şartların gerçekleşmesi gerekmektedir;

• Sözleşmenin devamının, sözleşmeden doğan borçlara aykırı davranılması sonucunda çekilmez hale gelmesi,
• Başkaca önemli sebeplerin varlığı neticesinde sözleşmenin devamının imkansız hale gelmesi veya aşırı güçleşmesi.

A. Fesih Şartları ve Önemli Sebepler

Aşağıdaki durumlarda sözleşme çekilmez hale gelmiş sayılmakta ve feshedilebilmektedir.

• Borca Aykırılık: Bakım borçlusunun alacaklıya uygun gıda, konut sağlamaması, hastalığında tedavi ettirmemesi veya gerekli özeni göstermemesi.
• İlişkinin Çekilmez Hale Gelmesi: Taraflar arasındaki güven ilişkisinin temelinden sarsılması, dürüstlük kuralı uyarınca ilişkinin devamının imkansızlaşması.
• Kusur Şartı: Önemli sebebin ortaya çıkmasında sözleşmeyi fesheden tarafın tamamen kusurlu olmaması gerekir. Ancak kusura dayanmayan “önemli sebepler” de fesih için yeterli olabilmektedir.

B. Feshin Hukuki Sonuçları

Fesih bildirimi tek taraflı ve karşı tarafa ulaşması gereken bir beyandır. Fesih gerçekleştiğinde:

• Geri Verme Yükümlülüğü: Kusurlu taraf aldığı şeyi (taşınmaz, nakit vb.) geri vermekle yükümlüdür.
• Tazminat: Kusursuz taraf, bu yüzden uğradığı zarara karşılık uygun bir tazminat talep edebilmektedir.
• İade Biçimi: Borçlu aldığı malı aynen iade etmelidir. Eğer mal devredilmişse, bakım borçlusu güncel değerini iade etmelidir.
• Hakim Kararı: Hakim, feshin yerine tarafların ayrı yaşamasına ve alacaklıya ömür boyu gelir (irat) bağlanmasına da karar verebilmektedir.

V. Mirasçılar Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesini İptal Ettirebilir mi?

Mirasçılar, ölünceye kadar bakma sözleşmesine karşı iki farklı hukuki yola başvurabilirler. Bu yollardan ilki sözleşmenin tamamen geçersizliği (iptali) iken, ikincisi sözleşmenin geçerli kabul edilip sadece saklı payın iadesi (tenkis) üzerinedir.

A. Muris Muvazaası (Mal Kaçırma) Nedeniyle Ölünceye Kadar Bakma Sözlemesi ile Tapı İptal ve Tescil Davası

Mirasbırakanların mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla yaptıkları işlemler uygulamada en sık “görünüşte ölünceye kadar bakma sözleşmesi, gerçekte bağışlama” şeklinde karşımıza çıkmaktadır. “Babam evi ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle devretti” diyorsanız ve bu sözleşmenin aslında bağışlama olduğunu düşünüyorsanız muris muvazaası davası açabilirsiniz. Bu durumda taraflar arasında gerçek bir bakım iradesi yoktur. Sadece mülkiyeti kaçırmak için bu sözleşme bir kılıf olarak kullanılmaktadır.

Yargıtay’ın Muvazaa Tespitinde Kullandığı Temel Kriterler: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre, bir sözleşmenin muvazaalı olup olmadığı belirlenirken şu değişkenler titizlikle incelenmektedir:

• Mirasbırakanın Durumu: Sözleşme tarihindeki yaşı, fiziksel ve genel sağlık durumu nedir? Gerçekten bakıma muhtaç mıdır? Örneğin; murisin ölümünden çok kısa süre önce bu işlemin yapılması şüphe uyandırmaktadır.
• Malvarlığı Oranı: Devredilen taşınmazın, murisin tüm malvarlığına oranı nedir? Eğer muris, tüm malvarlığını veya en değerli kısmını tek bir kişiye devretmişse, bu durum “makul sınırın aşılması” olarak değerlendirilmektedir.
• Aile İlişkileri: Mirasçılar arasında bir ayrım gözetilmiş midir? Örneğin; eşin baskısı, erkek evlatların kız evlatlardan üstün tutulması veya zayıf durumdaki mirasçının kayrılması gibi durumlar.
• Bakım Borçlusunun Gücü: Bakım borçlusunun murise bakacak maddi ve manevi güce sahip olup olmadığı ve aralarındaki ilişkinin niteliği.

Hukuki Sonuç: Eğer mahkeme muvazaayı tespit ederse, tarafların gerçek iradesi bağışlama olduğu ve bu işlem de resmi şekilde (bağış olarak) yapılmadığı için sözleşme kesin hükümsüz sayılmaktadır. Bu durumda “Tapu İptal ve Tescil Davası” açılarak taşınmazın terekeye iadesi sağlanmaktadır. Muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil davası ile ilgili daha ayrıntılı bilgi için Mirastan Mal Kaçırma (Muris Muvazaası) Davası yazımızı okuyabilirsiniz.

B. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi ile Saklı Payın İhlali ve Tenkis Davası (TBK 615/3)

Eğer ölünceye kadar bakma sözleşmesi muvazaalı değilse sözleşme geçerlidir. Yani muris gerçekten bakım ihtiyacıyla hareket etmişse sözleşme geçerli olacaktır. Ancak bu durumda dahi mirasçıların saklı payları ihlal edilebilmektedir. TBK 615/3 maddesi uyarınca mirasçıların tenkis davası açma hakları mevcuttur.

Tenkis Davasının Şartları:

• Saklı Paylı Mirasçı Olmak: Davacı; saklı paylı mirasçılar olan sağ kalan eş, altsoy veya anne-baba olmalıdır. Ayrıca mirastan çıkarılmamış veya feragat etmemiş olmalıdır. Saklı paylı mirasçının saklı payını alamamış olması gerekmektedir.
• Edimler Arasında Aşırı Oransızlık: Bakım alacaklısının devrettiği malın değeri, bakım borçlusunun sunduğu hizmetin değerini önemli miktarda aşmalıdır.
• Bağışlama Kastı: Tarafların bu oransızlığı bilmesi ve aradaki farkı “karşılıksız kazandırma” (bağış) amacıyla devretmiş olmaları gerekmektedir.

Dava Süreci ve Görevli Mahkeme:

• Tenkis davası, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki Asliye Hukuk Mahkemesi’nde açılmaktadır.
• Dava, bakım borçlusuna (kazandırmayı alan kişiye) karşı açılmaktadır.
• Mahkeme, murisin edimi ile bakım hizmetinin değerini karşılaştırmaktadır. Ve saklı payı zedeleyen kısmı belirleyerek iadesine karar vermektedir.

Özetle: Eğer amaç mal kaçırmaksa İptal (Muvazaa); amaç bakım ancak devredilen mal saklı payı aşıyorsa Tenkis davası yoluna gidilmesi gerekmektedir. Tenkis davası ile ilgili daha ayrıntılı bilgi için Tenkis Davası Rehberi: Saklı Payın Korunması ve Miras Hakları yazımızı okuyabilirsiniz.

VI. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinin Feshi ve Sona Ermesi

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, doğası gereği sürekli bir edim içerdiğinden sona ermesi de belirli kanuni şartlara bağlanmıştır. Sözleşme; alacaklının ölümüyle doğal olarak sona erebileceği gibi, tarafların borca aykırı davranışları nedeniyle de feshedilebilmektedir.

A. Borca Aykırılık Sebebiyle Önel Vermeksizin Fesih (TBK 617)

Türk Borçlar Kanunu’nun 617. maddesine göre; taraflardan birinin sözleşme yükümlülüklerine aykırı davranması nedeniyle ilişkinin devamı çekilmez hale gelirse veya diğer önemli sebepler sözleşmenin devamını imkansızlaştırırsa, taraflar önel (süre) vermeksizin sözleşmeyi tek taraflı feshedebilmektedir.

• Önemli Sebep Nedir? Sözleşme kurulurken temel kabul edilen maddi ve kişisel şartların, dürüstlük kuralı uyarınca ilişkiye devam etmeyi imkansız kılacak derecede değişmesidir.
• Fesih Usulü: Fesih bildirimi tek taraflı ve karşı tarafa ulaşması gereken bir irade beyanıdır. Bildirim karşı tarafın hakimiyet alanına girdiği anda hukuki sonuç doğurmaktadır.
• Kusurlu Tarafın Yükümlülüğü: Sözleşme haklı bir nedenle feshedildiğinde, diğer taraf aldığı şeyi (malvarlığı değerini) geri vermekle yükümlüdür. Ayrıca kusurluysa, kusursuz tarafın uğradığı zararı tazmin etmek zorundadır.
• Geri Verme Biçimi: Bakım borçlusunun kendisine devredilen taşınmazı veya malı mümkünse aynen iade etmesi gerekmektedir. Eğer mal devredilmişse, güncel değeri belirlenmektedir. Ve üzerine faiz eklenerek iadesi gerçekleştirilmektedir.
• Hakim Müdahalesi: Hakim, sözleşmeyi tamamen sona erdirmek yerine, tarafların talebiyle veya kendiliğinden “aile topluluğu içinde yaşamaya son vererek” bakım alacaklısına ömür boyu gelir bağlanmasına karar verebilmektedir.

B. Edimler Arasındaki Oransızlık Sebebiyle Fesih (TBK 616)

TBK 616. maddeye göre; tarafların edimleri arasında (devredilen malın değeri ile bakım hizmetinin değeri arasında) sözleşmenin kurulduğu tarih itibarıyla aşırı bir oransızlık varsa fesih hakkı doğmaktadır.

• Şartlar: Fazla alan taraf, kendisine bu fazlalığın bir “bağış” amacıyla yapıldığını ispat edemezse, diğer taraf sözleşmeyi her zaman feshedebilmektedir.
• Önel Şartı: Bu fesih türünde, karşı tarafa 6 ay önceden bildirimde bulunulması şarttır.
• Hesaplama: Oransızlık tespit edilirken, ilgili sosyal güvenlik kurumunca belirlenen anapara değeri ile bağlanan irat arasındaki fark esas alınmaktadır.

C. Sözleşmenin Diğer Sona Erme Sebepleri

• Bakım Alacaklısının Ölümü: Sözleşmenin doğal sona erme biçimidir. Alacaklı öldüğünde borçlu edimini tamamlamış sayılmaktadır.
• Bakım Borçlusunun Ölümü (TBK 618): Borçlu ölürse bakım borcu mirasçılarına geçer. Ancak bakım alacaklısı, borçlunun ölümünden itibaren 1 yıl içinde sözleşmeyi feshetme hakkına sahiptir.
• Karşılıklı Anlaşma (Bozma/İkale): Taraflar her zaman bir araya gelerek karşılıklı irade beyanıyla sözleşmeyi sona erdirebilirler.
• İfa: Bakım alacaklısının taahhüt ettiği malı devretmesi ve borçlunun da ölene dek bakmasıyla sözleşme olağan şekilde tamamlanmaktadır.

VII. Ölünceye Kadar Bakma Akdi Zamanaşımı ve Süreler

A. Genel Zamanaşımı Kuralı

Sözleşmeden doğan alacaklar için Borçlar Kanunu’ndaki genel zamanaşımı süresi olan 10 yıl uygulanır. Bu süre, borcun muaccel olduğu tarihten itibaren işlemeye başlamaktadır. Bakım alacaklısı eğer hayattayken bir malvarlığını devretmeyi üstlendiyse 10 yıl içerisinde bu malvarlığını devretmelidir. Eğer ki öldükten sonra devredecekse vefat tarihinden itibaren 10 yıllık zamanaşımı vardır.

B. Muris Muvazaası (Mal Kaçırma) Davasında Zamanaşımı

Mirasçıların en çok başvurduğu “muris muvazaası nedeniyle tapu iptal ve tescil davası” teknik olarak bir “yolsuz tescil” iddiasına dayanmaktadır.

• Süre Sınırı Yoktur: Muris muvazaasına dayalı davalar zamanaşımına veya hak düşürücü süreye tabi değildir.
• Ne Zaman Açılabilmektedir? Mirasbırakan yaşadığı sürece bu dava açılamamaktadır. Mirasbırakanın ölümünden sonra, aradan ne kadar zaman geçerse geçsin (10 yıl, 20 yıl vb.) mirasçılar bu davayı her zaman açabilirler.

C. Tenkis Davasında Hak Düşürücü Süreler

Sözleşme geçerli olmasına rağmen saklı payın ihlal edildiği durumlarda açılan tenkis davası, muvazaanın aksine çok sıkı sürelere tabidir. Bu süreler geçtikten sonra dava açma hakkı düşmektedir.

• Öğrenmeden İtibaren: Mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl.
• Her Halükarda: Mirasın açıldığı (murisin ölümü) tarihten itibaren; vasiyetnamelerde 1 yıl, diğer kazandırmalarda (ölünceye kadar bakma akdi gibi) 10 yıl geçmesiyle dava hakkı düşmektedir.

VIII. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Sıkça Sorulan Sorular

Avukat Ece Deniz Vardar Yurtalan

İletişim

+905315597598

info@ecedenizvardar.av.tr